Kurs Sikory :: kursy maturalne :: Geografia :: Geografia jako nauka
Artykuł o przedmiocie, metodzie i zadaniach geografii.
POZNAJMY SIĘ BLIŻEJ - O GEOGRAFII
Geografia jako nauka
Czym jest geografia? Jakie ma cele, metody, zadania?
Przeczytaj o filozofii geografii. Poznaj bliżej jej historię.
Przeczytaj o filozofii geografii. Poznaj bliżej jej historię.
Gdyby w poszukiwaniu naukowych zrębów geografii sięgnąć do etymologii tego słowa, artykuł ten mógłby zakończyć się po pierwszym akapicie. Jako że geografia to w wolnym tłumaczeniu opis Ziemi (z greckiego: hê gê = 'Ziemia' i graphein = 'pisać'), za przedmiot geografii można uznać po prostu Ziemię, za cel – jej opis, a za metodę – wszelkie znane techniki obserwacyjno-opisowe. W ramach okraszania historycznymi ciekawostkami warto byłoby dorzucić, że pierwszy globus, z czterema półokrągłymi wyspami jako lądem, zmajstrował niejaki Kratos z Mallos już ok. 150r.p.n.e., a na panteon nauk uniwersyteckich geografia trafiła dopiero pod koniec XVIII wieku. I tyle należało by oczekiwać po artykule.
Tymczasem geografia, pomimo obcojęzycznego brzmienia, to jednak rodzaj żeński i jak na rodzaj ów przystało, jest skomplikowana, złożona i niejednoznaczna. Co więcej, bywa rozdarta, tajemnicza, nieokreślona, nieosiągalna – a przy tym wciąż młoda.
Tymczasem geografia, pomimo obcojęzycznego brzmienia, to jednak rodzaj żeński i jak na rodzaj ów przystało, jest skomplikowana, złożona i niejednoznaczna. Co więcej, bywa rozdarta, tajemnicza, nieokreślona, nieosiągalna – a przy tym wciąż młoda.
Nauka z kompleksami
W porównaniu do sędziwej filozofii, fizyki czy matematyki, geografia jest podlotkiem wśród dyscyplin naukowych. Długo walczyła o swoją odrębność i samodzielność, gdyż od czasów antycznych podlegała filozofii, czasem historii, a dopiero w XIII i XIV wieku udało jej się wejść w trwalsze związki z wielkimi podróżnikami i odkrywcami. Z powodu takiej wielowiekowej tułaczki pozostawała nijaka i niczyja. Nawet krzewicielom myśli pozytywistycznej trudno było przypisać jej przedmiot, cel i metodę nie będące pod wpływami badawczymi innej dziedziny. Stąd „kompleksem” geografii jest jej nieco „naciągana” odrębność od innych nauk przyrodniczych i społecznych. Przez ostatnie dwieście lat geografia uściślała, precyzowała, ukonkretniała i uszczegółowiała swoje pole badawcze, problematykę i metodologię, czego efektem stało się jej rozwarstwienie na wiele gałęzi i działów, zebranych pod skrzydłami dwóch głównych dyscyplin: geografii fizycznej i geografii społeczno-ekonomicznej. Pierwsza, wyznająca podejście naturalistyczne chóralnie z naukami przyrodniczymi, zajmuje się badaniem środowiska przyrodniczego, jego cech, prawidłowości, zjawisk, itp. Druga, sympatyzująca z naukami społeczno-humanistycznymi, stawia na działalność człowieka i jego wpływ na środowisko przyrodnicze, w którym żyje. Ten sztucznie utworzony dualizm, oparty na różnicach doktrynalnych, problemowych i metodologicznych, próbują wyeliminować współczesne kierunki rozwoju geografii, opowiadając się za geografią jako nauką kompleksową lub wręcz nauką pogranicza. Spór o jedność geografii nie doprowadził jak dotychczas do rozwiązania najbardziej istotnej kwestii: co jest tak naprawdę przedmiotem geografii?
Nauka kompleksowa
Przedmiotem nauki mogą być fragmenty rzeczywistości, takie jak: rzeczy, obiekty, własności, zmiany, zdarzenia, procesy, systemy, itp. Dyscypliny naukowe różnią się między sobą tym, że zajmują się odmiennymi fragmentami rzeczywistości wraz z zawartymi w nich obiektami lub odmiennymi aspektami, własnościami i relacjami tych samych obiektów. Przedmiot nauki nie jest oczywiście gotowym „wyrobem”, ale kształtuje się wraz z rozwojem dyscypliny. Tak też było i jest z geografią, która najogólniej mówiąc, bada wiele. W efekcie swojego burzliwego dorastania do „naukowości” nie ukształtowała się jako zwarta i dobrze wyodrębniona wiedza naukowa o wyraźnej koncepcji przedmiotowej. Nie wystarczało przyjąć, że geografia bada Ziemię, gdyż nie było to nic pionierskiego: robiły to z powodzeniem inne nauki. Wobec tego geografowie rozpoczęli poszukiwania takich aspektów badań nad Ziemią, które pozwoliłyby uzasadnić zarówno odrębność, jak i wewnętrzną jedność geografii. Dlatego przyjmuje się, że przedmiotem geografii jest:
1. Przestrzeń
Jakkolwiek jest to bardzo obszerne pojęcie, można je uznać za „fundamentalne tworzywo” geografii. Słowo choros znaczy po grecku przestrzeń, miejsce, teren, obszar. Ograniczając geografii taki rozmach badawczy do bardziej konkretnego przedmiotu, można przyjąć, że jest nim przestrzeń ziemska (powierzchnia Ziemi): zewnętrzna część naszej planety, w której przenikają się i na siebie oddziałują: litosfera, atmosfera, hydrosfera i biosfera. To jednak znów zbyt rozległy i zróżnicowany przedmiot badań, ponieważ nie wiadomo, czy chodzi wyłącznie o zjawiska i obiekty świata przyrodniczego, czy także o sferę działalności i życia człowieka. Zgrabny termin przestrzeń geograficzna (który wszedł na miejsce przestrzeni przyrodniczej) nie odpowiada na to pytanie. Tymczasem geografowie społeczno-ekonomiczni już wyróżnili przestrzeń ekonomiczną lub społeczno-ekonomiczną, która „zaopiekowała się” badawczo niechcianymi wytworami ludzkiej działalności.
2. Stosunki przestrzenne
W sercu samej geografii, pompowanym przez kolejne pokolenia geografów, krążą opinie, że geografia nie bada obiektów samych w sobie, ale w stosunkach przestrzennych z innymi obiektami. Przedmiotem geografii nie byłaby tutaj powierzchnia Ziemi, ale rozmieszczenie obiektów i zjawisk na jej powierzchni oraz ich wzajemne oddziaływanie w wyniku takiego usytuowania. Te stosunki przestrzenne bada się w granicach pewnych całości przestrzennych: terytoriów, obszarów, miejscowości. Warto jednak dodać, że przestrzeń, jak i stosunki przestrzenne, uzupełniają się wzajemnie jako całościowy przedmiot badawczy.
3. Środowisko geograficzne
To pojęcie, tak znane i popularne, że nieomal potoczne, jest w istocie rzeczy tak samo rozległe i niesprecyzowane jak przestrzeń geograficzna. Jeden mały szczegół można jednak uznać za stumilowy krok w dojrzewaniu geografii do jedności: słowo środowisko stawia akcent na istnienie podmiotu, dla którego owe środowisko stanowi naturalne otoczenie. Wprawdzie nadal nie wiadomo, o jaki podmiot chodzi, jednak ogólna i statyczna przestrzeń przeobraża się tu w konkretne i dynamiczne środowisko, zakładające oddziaływanie między podmiotem i jego otoczeniem. Pozostaje problem określenia przedmiotów i podmiotów w takim środowisku. W tzw. ujęciu autotelicznym człowiek jest jednym ze składników przestrzeni geograficznej, opisywany w kategoriach organicznych, demograficznych, statystycznych, ekonomicznych. Alternatywne ujęcie heteroteliczne wyodrębnia człowieka, grupę, społeczeństwo jako podmioty poznające przestrzeń ziemską i działające w niej, a zależności pomiędzy podmiotem a innymi elementami środowiska są badane z perspektywy tegoż podmiotu.
4. Środowisko życia człowieka
Obecnie coraz częściej i śmielej wskazuje się na dość „innowacyjny” dla geografii przedmiot badawczy, jak środowisko życia człowieka, obejmujące relację społeczeństwo – środowisko przyrodnicze. Takie podejście zaprzyjaźnia nieco geografię z naukami humanistycznymi, tworząc miejsce na głębszą refleksję nad człowiekiem. W tej perspektywie środowisko życia człowieka to rzeczywistość nie tyle przyrodnicza, co społeczna. Elementy świata przyrodniczego stają się integralną częścią środowiska społecznego i kulturowego. Zaciera się granica między tym, co naturalne, a tym, co stworzone przez człowieka. Środowisko, jego obiekty, zjawiska, procesy, zmiany, staje się nośnikiem nie tylko dóbr, ale i wartości, zaspokaja potrzeby materialne, intelektualne, emocjonalne, estetyczne i metafizyczne, staje się wyznacznikiem rozwoju, poczucia tożsamości, identyfikacji. Tak ujęte powiązania pomiędzy człowiekiem a środowiskiem, oparte na koncepcjach regionalizmu, lokalności, pojęcia miejsca, stają się polem zainteresowań współczesnych nurtów badawczych w geografii społeczno-ekonomicznej, zwanej też antropogeografią: geografią człowieka.
Nauka niekompletna
Geografia przeżywająca wciąż bujny rozkwit na gruncie podejścia przyrodniczego oraz humanistycznego, nie grzeszy skromnością metodologiczną. Mówić o jednej metodzie geograficznej to tak, jakby mówić o jednej kreacji w szafie kobiety. I tak jak bywa z zawartością owej szafy, tak jest z metodami w geografii: wciąż pojawiają się nowe, wciąż jest ich mało i wciąż nie udaje się zebrać je w wystarczający komplet. Ponieważ jednak geografia czerpie z warsztatów metodologicznych wielu nauk, każdy jej dział posiada i stosuje metody specyficzne dla jego pola badawczego.
Nauka kompletnie fascynująca
Jeśli geografia przedmiotem swoich badań czyni tak po prostu świat, w którym człowiek zamieszkuje, rozwija się, który postrzega, tworzy, kształtuje, nadaje mu znaczenie, to… jest to nie lada wyzwanie. Po pierwsze dlatego, że szereg innych nauk zajmuje się tym samym, choć w innych aspektach, i trudno jest znaleźć sobie swoje własne poletko „pod uprawę”. Po drugie w takim ujęciu spotykają się naraz modele filozoficzne dotychczas opozycyjne i własną rzepkę skrobiące. Ale być może to właśnie dlatego D.N. Livingstone twierdzi, że geografia to „fascynujący eksperyment w utrzymaniu społeczeństwa i przyrody w jednych ramach wyjaśniających”.
Ola Lemańska
Literatura:
Chojnicki, Z. (2001) Dualizm metodologiczny w geografii społeczno-ekonomicznej. W: Rogacki, H. (red.) Koncepcje teoretyczne i metody badań geografii społeczno-ekonomicznej i gospodarki przestrzennej. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe.
Chojnicki, Z. (2005) Problematyka metodologiczna przedmiotu geografii. W: Maik, W., Rembowska, K., Suliborski, A. (red.) Geografia jako nauka o przestrzeni, środowisku i krajobrazie. Podstawowe idee i koncepcje geografii. Tom 1. Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe.
Kaczmarek, J. (2001) Miejsce – w poszukiwaniu właściwej miary. W: Rogacki, H. (red.) Koncepcje teoretyczne i metody badań geografii społeczno-ekonomicznej i gospodarki przestrzennej. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe.
Lisowski, A. (2005) Geografia jako nauka chorologiczna. W: Maik, W., Rembowska, K., Suliborski, A. (red.) Geografia jako nauka o przestrzeni, środowisku i krajobrazie. Podstawowe idee i koncepcje geografii. Tom 1. Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe.
Rembowska, K. (2005) Środowisko człowieka – nowe perspektywy badawcze. W: Maik, W., Rembowska, K., Suliborski, A. (red.) Geografia jako nauka o przestrzeni, środowisku i krajobrazie. Podstawowe idee i koncepcje geografii. Tom 1. Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe.
Żeromski, A. (2001) O geografii środowiska człowieka. W: Rogacki, H. (red.) Koncepcje teoretyczne i metody badań geografii społeczno-ekonomicznej i gospodarki przestrzennej. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe.
Chojnicki, Z. (2005) Problematyka metodologiczna przedmiotu geografii. W: Maik, W., Rembowska, K., Suliborski, A. (red.) Geografia jako nauka o przestrzeni, środowisku i krajobrazie. Podstawowe idee i koncepcje geografii. Tom 1. Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe.
Kaczmarek, J. (2001) Miejsce – w poszukiwaniu właściwej miary. W: Rogacki, H. (red.) Koncepcje teoretyczne i metody badań geografii społeczno-ekonomicznej i gospodarki przestrzennej. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe.
Lisowski, A. (2005) Geografia jako nauka chorologiczna. W: Maik, W., Rembowska, K., Suliborski, A. (red.) Geografia jako nauka o przestrzeni, środowisku i krajobrazie. Podstawowe idee i koncepcje geografii. Tom 1. Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe.
Rembowska, K. (2005) Środowisko człowieka – nowe perspektywy badawcze. W: Maik, W., Rembowska, K., Suliborski, A. (red.) Geografia jako nauka o przestrzeni, środowisku i krajobrazie. Podstawowe idee i koncepcje geografii. Tom 1. Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe.
Żeromski, A. (2001) O geografii środowiska człowieka. W: Rogacki, H. (red.) Koncepcje teoretyczne i metody badań geografii społeczno-ekonomicznej i gospodarki przestrzennej. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe.
Działy geografii (źródło: www.wikipedia.org/wiki/Geografia )
W obrębie geografii fizycznej:
W obrębie geografii fizycznej:
- biogeografia - zajmuje się przestrzennym rozmieszczeniem żyjących na Ziemi gatunków roślin (fitogeografia) i zwierząt (zoogeografia) oraz całych biocenoz.
- geologia - nauka o skałach
- geomorfologia - nauka o rzeźbie powierzchni Ziemi
- hydrologia - bada wodę pod każdą postacią, występującą w środowisku przyrodniczym
- gleboznawstwo - bada glebę, czyli wierzchnią, bardzo cienką warstwę skorupy ziemskiej (litosfery) nadającej się do uprawy roślin
- oceanografia - bada zjawiska i procesy zachodzące w oceanach; jest nauką interdyscyplinarną z pogranicza biologii, meteorologii, fizyki, geofizyki
- klimatologia - nauka o klimacie, zajmująca się takimi zagadnieniami, jak: procesy klimatotwórcze, opisywanie i klasyfikacja klimatów kuli ziemskiej, zmiany klimatyczne w dziejach Ziemi
- meteorologia - zajmuje się badaniem zjawisk fizycznych i procesów zachodzących w atmosferze, szczególnie w jej niższej warstwie - troposferze
- sejsmologia - dział geofizyki zajmujący się badaniem trzęsień ziemi oraz rozchodzenia się fal sejsmicznych wewnątrz Ziemi
- tektonika - nauka o budowie skorupy ziemskiej oraz o procesach wpływających na nią
- wulkanologia - oczywiście, bada wulkany
- petrografia - nauka o składzie, powstawaniu i rozmieszczeniu skał w skorupie ziemskiej
- glacjologia - zajmująca się badaniem lodowców, procesami ich powstawania oraz badaniem ich wpływu na środowisko
W obrębie geografii społeczno-ekonomicznej:
- geografia ludności - bada wzajemne zależności pomiędzy człowiekiem, a środowiskiem geograficznym
- geografia osadnictwa - zajmuje się rozmieszczeniem oraz układami przestrzennymi wszystkich typów i rodzajów osiedli ludzkich
- geografia rolnictwa - bada wzajemnych relacji między rolnictwem a środowiskiem geograficznym
- geografia przemysłu - bada strukturę przestrzenną przemysłu (w skali lokalnej, regionalnej, krajowej, międzynarodowej) oraz procesy czasowo-przestrzenne ją kształtujące
- geografia polityczna - zajmuje się wzajemnym oddziaływaniem przestrzeni geograficznej i procesów politycznych
- geografia społeczna - bada zróżnicowanie przestrzenne struktur społecznych oraz wzajemne oddziaływanie tych struktur i środowiska geograficznego
- geografia kultury - zajmuje się związkami pomiędzy kulturą a przestrzenią
- geografia historyczna - zajmuje się badaniem zróżnicowania przestrzeni w przeszłości, względnie wymiarem historycznym świata współczesnego.